Thursday, 27 April 2017

070 Vukovar Museum - Ex Libris collection

070 Vukovar Museum - Ex Libris collection
Vukovar: Gradski Muzej - Museo Municipal - Municipal Museum
Zbirka ex librisa - Colección Ex Libris - Ex Libris collection




Brane Crlenjak, Ex libris Brane Crlenjak, 1958. g.

Arhiv Gradskog muzeja Vukovar

009 Con los croatas de Sud América (1929-1931) - Dr. Vjekoslav Vrančić

Capítulo 4. BRANKO JELIĆ

Poco tiempo después de regresar a Buenos Aires, experimenté una agradable sorpresa: el primer encuentro con el Dr. Branko Jelić, si bien aún era joven, ya era uno de los miembros más destacados de la emigración política croata[1].

Escribiendo estas líneas, después de más de cincuenta años de esa primera reunión con mi amigo Branko, como todos le llamábamos, es mi deseo de establecer con mayor precisión las fechas de su llegada a América del Sur, primero a Montevideo y luego a Buenos Aires. Pero a pesar del esfuerzo no pude, por desgracia, completar la tarea con éxito. Justo en ese momento, en febrero de 1931, yo estaba a Chile, así que se me escapan algunos detalles, y los testigos directos y fiables, el Ing. Kolusi, su esposa la Sra. Mizzi y el Prof. Žuvanić, a los que yo podría preguntar, están ya fallecidos.

Usando la memoria y con el apoyo de algunos hechos concretos, llegué a la conclusión de que Branko llegó a Montevideo a más tardar a principios de febrero, y a Buenos Aires en la segunda parte de marzo de 1931.

Los hechos que hablan de eso, fueron los siguientes:

En el número de febrero de 1931 del periódico mensual "Croacia", el ingeniero Kolusi publicó la traducción al español de un artículo, que había sido publicado por Branko durante su estadía en Europa. El artículo fue escrito para la revista "Budućnost - El futuro", boletín para los emigrantes en la Yugoslavia del confinado Svetozar Pribićević, presidente del Partido Demócrata Independiente[2]

En un extenso artículo, Branko muestra la excitación y el desarrollo histórico de la política anti-croata de los serbios que vivían en Croacia y el cambio de posición de su liderazgo, que se produjo después del asesinato de junio en la Asamblea de Belgrado. El mismo consistió en el abandono de los pensamientos gran-serbios y la promoción de la autonomía estatal de Croacia. No hay duda de que el mismo Branko presentó o, probablemente entregó, el texto de su artículo a Kolusi, después de haberlo contactado personalmente al llegar a Montevideo.

Considerando el tiempo necesario para establecer el contacto, la traducción al español del extenso artículo, su composición, corrección e impresión, se concluye que para poder publicarlo en el número de febrero, el ingeniero Kolusi recibió el texto original, a más tardar a mediados de febrero de 1931. Por lo tanto, podemos decir que Branko llegó a Montevideo a comienzos de ese mes y año.

Para confirmar el tiempo de llegada de Branko a Buenos Aires, hay dos buenas indicaciones. Según ellos, Branko podría haber llegado a Argentina, probablemente a mediados de marzo de ese año.

Durante la estadía de Branko en Montevideo, el 22 de febrero, agentes de la policía de Zagreb habían matado al científico croata, miembro del Partido Croata del Derecho y profesor universitario, Dr. Milan Šufflay. En esa ocasión, Branko con su firma escribió en la publicación "Croacia" de Kolusi un emotivo artículo de despedida del amigo asesinado.
La traducción del artículo, publicado en la edición de abril del boletín de Kolusi, decía "Montevideo, marzo de 1931", sin mencionar el día, pero tuvo que ser escrita inmediatamente después del asesinato, que entonces había sacudido profundamente a toda la opinión pública croata en Croacia y en la emigración y conmocionó también a los círculos eruditos y literarios europeos.

Por lo tanto, algún tiempo después del asesinato de Šufflay, en marzo, Branko todavía estaba en Montevideo.

Luego de eso, Branko, el 12 de abril de 1931, fue el orador principal en una gran asamblea de protesta que se realizó en el Gran Buenos Aires, donde se manifestaron contra la dictadura real sobre Croacia y en contra de los crímenes cometidos sobre de los dirigentes políticos croatas, especialmente contra el reciente asesinato del Dr. Milan Šufflay.
Teniendo en cuenta las dificultades que Branko encontró después del desembarco en Buenos Aires, podemos suponer con seguridad que necesitó algunos días para superar esas dificultades, obtener el permiso de residencia en Argentina y tener la calma necesaria para poder ser el orador principal en una gran reunión política.

De todo esto, se puede concluir que Branko llegó a Buenos Aires en marzo de 1931 [3].
Fue en ese tiempo cuando mi amigo Kolusi me llamó por teléfono y me invitó a su casa a cenar. Desde el centro de la ciudad, donde me había mudado, fui en tren a Vicente López, suburbio residencial, donde en la calle Segurola 675 mi amigo tenía su pequeña residencia.
Cuando la tía de la Sra. Kolusi me hizo pasar a la sala, encontré en ella, además del ingeniero y su esposa, a otro hombre joven, alto y bien parecido.

Después de intercambiarnos saludos, la señora y el Ing. Kolusi me miraban con curiosidad y sonrientes, y cuando me di cuenta, pregunté:

—¿Dr. Jelić? —
Entonces los dos se sonrieron y respondieron a mi pregunta afirmativamente. Saludé al Dr. Jelić y el fuerte apretón de sus manos lo sentí toda la noche.
El Ing. Kolusi ya me había dicho discretamente que el Dr. Jelić se encontraba en Montevideo, donde estaba tratando de conseguir el visado de entrada a la Argentina, así que por eso no era difícil de adivinar que el hombre joven y corpulento, a quien yo no conocía, podría ser el Dr. Branko Jelić.

Luego, durante la conversación, que duró hasta altas horas de la noche, me enteré de los problemas que Branko tuvo en ocasión de su llegada a Buenos Aires. Como todos nosotros en ese momento, tampoco Branko había podido conseguir un visado de entrada para la Argentina, por lo que fue a Uruguay, con la esperanza de que de alguna manera llegaría a la Argentina. Branko llegó a Uruguay en momentos en que Argentina estaba en el poder una dictadura militar, y Montevideo estaba llena de refugiados líderes de la oposición, entre ellos unos pocos comunistas, desde donde luchaban contra el gobierno militar.

Al enterarse por sus agentes en Montevideo de que el Dr. Branko Jelić llegó a Uruguay, desde donde tenía la intención de cruzar a la Argentina, la Misión de Yugoslavia en Buenos Aires, aprovechó la oportunidad para denunciar a las autoridades argentinas que el revolucionario croata, Dr. Branko Jelić, se había puesto en contacto con los comunistas argentinos, para quienes iría a transferir armas de Montevideo a Buenos Aires. Por lo tanto había advertido que impidieran su llegada a la Argentina.

Al recibir tal advertencia, las autoridades argentinas decidieron actuar de otra manera: le otorgaron la visa de entrada al Dr. Jelić, de modo de atraparlo in fraganti, y averiguar los canales utilizados por los comunistas.

Informado sobre la entrega de los permisos de entrada, Branko retiró la visa en el consulado en Montevideo, informó al Ing. Kolusi y una mañana apareció en el puerto de Buenos Aires, donde lo esperaban el Sr. y la Sra. Kolusi, que lo alojaron en una pensión en el centro de la ciudad.

Al día siguiente, el cauteloso Branko notó la sombra de alguien que lo seguía, así que lo comenzó a esquivar con habilidad. Después de escoltarlo varios días sin éxito buscando canales secretos, la policía decidió detener al Dr. Jelić para interrogarlo. Cuando Branko se dio cuenta de qué se trataba, pidió que se informara al Ing. Kolusi de su arresto, lo que la policía aceptó. Entonces Kolusi y el Prof. Žuvanić explicaron a la policía, de qué se trataba realmente, y dieron garantías sobre Branko, tras lo cual fue puesto en libertad y se le permitió su actividad política dentro de los grupos nacionales croatas en Argentina.

El Dr. Branko Jelić comenzó su actividad política en Argentina con la aparición pública en la manifestación croata mencionada, llevada a cabo el 12 de abril de 1931 en el gran salón de actos de la empresa "Compañía Hispano-Argentina de Electricidad", en Dock Sud, un suburbio de Buenos Aires, donde vivía la mayoría de los obreros croatas en ese entonces. La asamblea fue abierta por Ante Franičević; los oradores fueron: el Prof. Ivan Žuvanić, el periodista Mate Rebac, el técnico dental Mario Majnarić, el Dr. Branko Jelić y el Ing. Ivo Marion- Kolusi.

La Asamblea aprobó una resolución, por la que se protestaba contra el asesinato del profesor Dr. Milan Šufflay y otras víctimas de la dictadura del rey Alejandro. Desde el mismo lugar, se dirigió un llamamiento al Secretario General de la Liga de las Naciones, Sir Eric Drummond, exigiendo que la Liga, en pro de la paz, tomara medidas para poner fin a los crímenes contra el pueblo croata y obligara a Serbia a abandonar las tierras de los croatas para que éstos pudieran establecer su propio Estado.[4]

En esta ocasión, el Dr. Branko Jelić pidió a los croatas de Argentina que se organizaran políticamente. Un mes después, el 24 de mayo de 1931, tuvo lugar en Avellaneda, un suburbio de Buenos Aires, una reunión, en la que se estableció la primera filial del "Hrvatski Domobran" (Defensa del Hogar Croata). El 12 de junio salió el primer número del boletín con el mismo nombre de la Sociedad, como semanario de 8 páginas[5].

Con una energía nunca vista y con una rara capacidad organizativa, Branko comenzó a trabajar en establecer nuevas filiales del "Hrvatski Domobran", que cada semana estaban surgiendo en los barrios del Gran Buenos Aires, en el interior de la Argentina, en Uruguay y también en Brasil. Así que los días 12 y 13 de septiembre de 1931, solo cuatro meses después del establecimiento de la primera filial en Avellaneda, pudo celebrarse un gran Congreso de Croatas de América del Sur, que eligió la Autoridad Central del "Domobran croata", envió un memorando telegráfico a Sir Eric Drummond, Secretario General de la Liga de las Naciones, y aprobó una resolución para la opinión pública.

La importancia de la organización, que fue creada gracias al Dr. Branko Jelić, se puede advertir en la composición de la Junta Directiva de la sociedad, la cual consistía de: la junta de Jefatura (Starješinstva) (5 personas), Secretaría (5), Tesorería Principal (3), Empresarios (1), Vocales (25), Vocales suplentes (19), Consejo de Supervisión (4) y Tribunal de Honor (3).

A la cabeza de la organización estaban: el Prof. Ivan Žuvanić, Jefe principal; Ante Valenta, Secretario General; el Ing. Ivan Marion-Kolusi, Tesorero; el Ing. Rudolf Miletić, Presidente del Consejo de Supervisión; el Ing. Romano Pezelj, Presidente del Tribunal de Honor. Los miembros de la Junta y sus suplentes representaban a las filiales de Argentina, Uruguay y Brasil[6].

Desde mi primera reunión en la casa del Ingeniero Kolusi, a finales de marzo de 1931 hasta mi salida de Argentina, a finales de agosto de ese año, me reuní varias veces con Branko y fui testigo del entusiasmo con el que reunía a los croatas en América del Sur. Sus éxitos eran realmente grandes e inesperados.

Como conocedor de la situación de aquel entonces en Argentina y Uruguay, puedo decir, que a este éxito contribuyeron circunstancias tanto objetivas como subjetivas.
La emigración croata, que después de la creación del Estado de los Serbios, Croatas y Eslovenos (SHS) llegó a la América del Sur, provenía principalmente de las zonas rurales. Ésta sintió directamente en su propia piel las consecuencias del poder serbio en las regiones croatas: el trato inhumano del ejército, la pesada carga tributaria, la crueldad armada, los problemas cotidianos con la administración, los precios injustos al que compraban el tabaco y un sinnúmero de dificultades diarias. Pero el efecto más fuerte en su alma lo tuvo el crimen cometido contra los representantes nacionales croatas en Belgrado, así como la muerte de Stjepan Radić. Impotente, sin poder hacer nada por su patria, la emigración croata saludó con entusiasmo la llegada del Dr. Branko Jelić y rápidamente respondió a su llamado para integrarse a la organización.

Esto en cuanto a las circunstancias objetivas, mientras que respecto de las subjetivas, debe destacarse la aparición de Branko, joven y apuesto, distinguido, amable y paciente, y no menos el hecho de que en Buenos Aires ganaba su pan como médico, gracias a la amabilidad de su colega argentino, el Dr. Guillermo Bachema, quien puso a su disposición el consultorio que tenía en la calle Necochea 1053, en el barrio de La Boca.

Con Branko quedé en estrecha relación hasta mi regreso a Europa, cuando de acuerdo a su consejo, elegí un camino que fue el factor determinante de mi vida posterior.




[1] Branko Jelić nació el 28 de febrero de 1905 en Dolac Donji, Poljica, Dalmacia. Murió el 31 de mayo de 1972 en Berlín.
[2] El periódico "Budućnost" se editaba en Berlín, Alemania. Lo editaba Petar Gruber, miembro del Partido Demócrata Independiente.
Muy enfermo de tuberculosis, Gruber a mediados de 1931 entró al servicio de la policía de Belgrado, y el 15 de octubre de este año, trató de asesinar al Dr. Ante Pavelić y le preparó una trampa en un hotel en Munich. (Más información en la revista "Hrvatski Domobran", Buenos Aires, Nº 23, de 14 de noviembre de 1931, p. 1).
[3] En "Hrvatski Domobran - El defensor croata", Buenos Aires, Revista de la organización del mismo nombre, número 52 del 12 VI. 1932, titulado "El Domobran en América del Sur", se presenta la actividad desarrollada durante el primer año de vida de la Sociedad. Sin marcar fechas, el artículo indicaba que el Dr. Branko Jelić había llegado a América del Sur hacía poco más de un año; que había estado durante un mes en Montevideo, donde había recibido la visita del Ing. Kolusi. Desde Montevideo llegó a Buenos Aires.
[4] Un informe detallado de esta Asamblea con el texto de la resolución y el llamamiento a la Liga de las Naciones apareció en la revista "Croacia", publicación oficial de la Sociedad de los Nacionalistas Croatas en la Argentina (Redactor Ing. Ivan M. Kolusi-Šimanović). Buenos Aires Nº 6, Mayo de 1931, págs. 1-7.
[5] Los editores del «Hrvatski Domobran» fueron: el Dr. Branko Jelić desde el 12 de junio de 1931 hasta el 26 de marzo de 1932; el Dr. B. Jelić y Ante Valenta desde el 2 al 16 de abril de 1932; y desde entonces, Ante Valenta.
[6] Un informe amplio del Congreso, con fotos, texto del memorándum y de las resoluciones, se encuentra en "Hrvatski Domobran" (La Defensa del Hogar Croata) número doble 15-16 del 26 de septiembre de 1931.
Informaron sobre el Congreso en forma extensa los siguientes los diarios argentinos: La Prensa, La Razón, Noticias Gráficas, Argentinisches Tageblatt, Il Mattino d´Italia, Buenos Aires Herald, Deutsche La Plata Zeitung y Última Hora.
El Secretario General, Ante Valenta, durante la duración del Congreso todavía estaba en Europa. Llegó a Buenos Aires el 22 de enero de 1932 (Boletín "La Defensa croata", Buenos Aires, número 34, de fecha 30 enero de 1932, p. 6). La función de Secretario General había sido ejercida hasta entonces por el Pro-secretario Franjo Waldgoni.
 
Dr. Vjekoslav Vrančić – Defendimos al Estado



Traducción realizada por el magister José María –Joza– Vrljičak

Copyright © All Rigths Reserved - Todos los derechos reservados - Sva prava pridržana

El magister José María –Joza– Vrljičak es el director de la revista Studia Croatica desde 1994.

009 S Hrvatima u Južnoj Americi (1929-1931) - Dr. Vjekoslav Vrančić

4. BRANKO JELIĆ

Kraće vrieme nakon povratka u Buenos Aires doživio sam ugodno iznenađenje: prvi susret s dr. Brankom Jelićem, onda mladim, ali več iztaknutim članom hrvatske političke emigracije[1].

Pišući, nakon više od petdeset proteklih godina, ove redke o prvom susretu s mojim prijateljem Brankom, kako smo ga svi zvali, bila mi je želja ustanoviti što točnije nadnevke njegova dolazka u Južnu Ameriku, najprije u Montevideo, a onda u Buenos Aires. U tom nastojanju nisam, nažalost, podpuno uspio. Upravo u ono vrieme, veljače 1931., boravio sam u Chileu, pa su mi neke pojedinosti izmakle, a izravni i pouzdani svjedoci, ing. Kolusi, njegova supruga gđa. Mizzi i prof. Žuvanić, koje bih mogao upitati, već su mrtvi.
Služeći se pamćenjem i poduprt nekim činjenicama, došao sam do zaključka, da je Branko stigao u Montevideo najkasnije početkom veljače, a u Buenos Aires u drugoj polovici ožujka 1931. godine.

Činjenice, koje za to govore, bile bi ove:

U broju za veljaču 1931. svoga mjesečnika «Croacia», donio je ing. Kolusi u španjolskom prievodu jedan članak, koji je Branko bio objavio za svoga boravka u Europi. Članak je napisan za povremenik «Budućnost», emigrantsko glasilo tada u Jugoslaviji zatočenog Svetozara Pribićevića, predsjednika Samostalne demokratske stranke[2]. U poduljem članku Branko prikazuje pobudu i poviestni razvoj protuhrvatske politike domaćih Srba i promjenu držanja njihova vodstva, koja je usliedila poslije Lipanjskog atentata u beogradskoj Skupštini, a sastojala se u napuštanju velikosrbske misli i zagovaranju hrvatske državne samostalnosti. Nema dvojbe, da je sám Branko dostavio ili, dapače, uručio Kolusiju tekst svoga članka, nakon što je došao u Montevideo i s njime osobno uzpostavio vezu.
Vrieme potrebno za uzpostavu veze, prevođenje poduljeg članka na španjolski, njegovo slaganje, korektura i tiskanje u broju za veljaču daju zaključiti, da je ing. Kolusi izvorni tekst dobio najkasnije do polovice veljače 1931. Prema tome, smijemo reći, da je Branko stigao u Montevideo najkasnije početkom toga mjeseca i godine.

Za utvrđenje vremena Brankova dolazka u Buenos Aires, postoje dva pouzdana znaka. Prema njima, Branko je mogao stići u Argentinu, po svoj prilici, u drugoj polovici ožujka iste godine.

Za vrieme Brankova boravka u Montevideu bio je, naime, na dan 22. veljače, od agenata zagrebačkog redarstva umoren hrvatski učenjak, član Hrvatske stranke prava, sveučiIištni profesor dr. Milan Šufflay. Tim povodom Branko je pod svojim imenom napisao za Kolusijevu «Croaciu» dirljiv oproštajni članak od umorenog prijatelja.

Prievod članka, objavljenog u travanjskom broju Kolusijeva buletina, nosi u zaglavlju oznaku «Montevideo, marzo 1931», bez navoda dana, no morao je biti pisan neposredno nakon umorstva, koje je tada duboko potreslo čitavu hrvatsku domovinsku i izseljeničku javnost, te zaprepastilo i krugove europskih učenjaka i književnika.

Prema tome, neko vrieme nakon umorstva Šufflaya, tokom ožujka, Branko se još nalazio u Montevideu.

Nedugo poslije toga, Branko je, dne 12. travnja 1931., glavni govornik na velikoj prosvjednoj skupštiti Velikog Buenos Airesa, na kojoj se demonstriralo protiv tadašnje kraljevske diktature nad Hrvatskom i protiv zločina izvršenih nad hrvatskim političkim prvacima, napose pak protiv netom izvršenog umorstva nad dr. Milanom Šufflayem.

Uzmemo li u račun potežkoće, na koje je Branko naišao nakon izkrcanja u Buenos Airesu, onda se sa sigurnošću može predpostaviti, da je trebao nekoliko dana da prebrodi te neprilike, uredi pitanje dozvole boravka u Argentini i, smiren, bude mogao nastupiti kao glavni govornik na jednoj velikoj političkoj skupštini.

Iz svega toga mogao bih povući zaključak, da je Branko stigao u Buenos Aires u drugoj polovici ožujka 1931. godine[3].

Bilo je, dakle, u to vrieme, kada me je moj prijatelj Kolusi nazvao brzoglasno i pozvao, da toga dana dođem k njemu na večeru. Iz središta grada, kamo sam se bio preselio, krenuo sam vlakom u Vicente López, residencijalno predgrade, gdje je u ulici Segurola broj 675 moj ugostitelj imao svoju malu vilu.

Kada me je tetka gospođe Kolusi uvela u sobu za primanje, našao sam u njoj, osim inženjera i njegove supruge, još jednog mladog, stasitog i liepog čovjeka.
Nakon izmienjenog pozdrava, gospoda i gospodin Kolusi promatrali su me znatiželjno i s osmiehom na ustnama, pa kada sam se snašao i upitao:

—Dr. Jelić? —
onda se je njih dvoje od srdca nasmijalo i na moje pitanje odgovorilo jestno. Rukovao sam se s dr. Jelićem i stisak njegove snažne ruke osjećao sam tokom čitave večeri.
Ing. Kolusi već mi je prije toga bio diskretno rekao, da se dr. Jelić nalazi u Montevideu, gdje je pokušavao dobiti argentinsku ulaznu vizu, pa mi zato nije bilo težko odgonetnuti, da bi onaj mladi, kršni čovjek, koga nisam poznavao, mogao biti dr. Branko Jelić.

Onda, tokom razgovora, koji je potrajao do kasno u noć, saznao sam za neprilike, koje je Branko imao prilikom svoga dolazka u Buenos Aires. Kao i svi mi u ono vrieme, ni Branko nije mogao dobiti ulaznu vizu za Argentinu, pa je uzeo uruguaysku, u nadi, da će se odatle nekako moći prebaciti u Argentinu. U Uruguay Branko je stigao u času, kada je u Argentini bila na vlasti vojna diktatura, pa je Montevideo bio pun izbjeglih opozicionih prvaka, uključivši i malobrojne komuniste, odakie su zajednički poveli borbu protiv vojne vlade.
Saznavši od svojih agenata iz Montevidea, da je dr. Branko Jelić stigao u Uruguay, odakle ima namjeru prieči u Argentinu, jugoslavensko Poslanstvo u Buenos Airesu izkoristilo je priliku, da argentinskim vlastima podnese prijavu, da se hrvatski revolucionarac, dr. Branko Jelić, stavio u vezu s argentinskim komunistima, za koje da će prebaciti oružje iz Montevidea u Buenos Aires. Zato upozorava, da mu se sprieči dolazak u Argentinu.
Argentinske vlasti uzele su prijavu s druge strane: odlučile su dati dr. Jeliću ulaznu vizu, kako bi ga uhvatile na djelu i saznale za kanale, kojima se služe komunisti.

Obaviešten o podjeli dozvole ulazka, Branko je na konzulatu u Montevideu podigao vizu, obaviestio ing. Kolusija i jednog se jutra izkrcao u luci Buenos Airesa, gdje su na njega čekali gospodin i gospoda Kolusi, te ga smjestili u pension u središtu grada.
Već sutradan osjetio je oprezni Branko iza sebe sjenu pratioca, pa mu je počeo vješto i s uspjehom izmicati. Nakon višednevne bezuspješne pratnje u potrazi za tajnim kanalima, redarstvo se odlučilo uhititi dr. Jelića i podvrći ga preslušanju. Kada je Branko iz postavljenih mu pitanja shvatio o čemu se radi, zamolio je, da se o njegovu uhićenju obaviesti ing. Kolusija, na što je redarstvo pristalo. Onda su Kolusi i prof. Žuvanić redarstvu objasnili, o čemu se zapravo radi, dali su za Branka jamstvo, nakon čega je pušten na slobodu i dozvoljena mu politička djelatnost unutar hrvatske narodne skupine u Argentini.

Političkom djelatnosti u Argentini započeo je dr. Branko Jelić javnim nastupom na spomenutoj hrvatskoj manifestaciji, održanoj dne 12. travnja 1931. u velikoj dvorani za priredbe poduzeća «Compañía Hispano-Argentina de Electricidad», u Dock Sudu, predgradu Buenos Airesa, gdje je živjela vecina hrvatskog radničtva onog vremena. Skupštinu je otvorio Ante Franičević; govornici su bili: prof. Ivan Žuvanić, novinar Mate Rebac, zubotehničar Marijo Majnarić, dr. Branko Jelić i ing. Ivo Marion-Kolusi.

Na skupštini je donesena rezolucija, kojom se prosvjeduje protiv umorstva prof. dr. Milana Šufflaya i ostalih žrtava diktature kralja Aleksandra. S istog mjesta upravljen je apel na Glavnog tajnika Lige Naroda, Sir Eric Drummonda, tražeći, da Liga, u probitku mira poduzme mjere, da se stane na kraj zločinima nad hrvatskim narodom i Srbiju primora, da napusti hrvatske zemlje, da bi hrvatski narod uzpostavio vlastitu državu[4].

Ovom prilikom pozvao je dr. Branko Jelić Hrvate Argentine, da se politički organiziraju. Mjesec dana nakon toga, dne 24. svibnja 1931., održan je u Avellanedi, predgradu Buenos Airesa, sastanak, na kome je osnovan prvi ogranak «Hrvatskog Domobrana». Dne 12. lipnja izišao je prvi broj istoimenog družtvenog glasila, kao tjednik na 8 stranica[5].

Neviđenim poletom i riedkom organizatornom sposobnošću dao se Branko na rad osnivanjem novih ogranaka «Hrvatskog Domobrana», koji su tjedno nicali u četvrtima Velikog Buenos Airesa, u unutrašnjosti Argentine, u Uruguayu i Brazilu. Tako je na dane 12. i 13. rujna 1931., sama četiri mjeseca nakon osnutka prvog ogranka u Avellanedi, mogao biti održan veliki Kongres Hrvata Južne Amerike, koji je izabrao Središnji organ «Hrvatskog Domobrana», upravio brzojavni memorandum Sir Ericu Drummondu, Glavnom tajniku Lige Naroda, i izglasao rezoluciju za javnost.

Zamašitost organizacije, koja je stvorena zaslugom dr. Branka Jelića, može se razabrati iz sastava Uprave družtva, koja se sastojala od: Starješinstva (5 osoba), Tajničtva (5), Glavne blagajne (3), Gospodarstvenika (1), Odbornika (25), Odborničkih zamjenika (19), Nadzornog odbora (4) i Častnog suda (3).

Na čelu organizacije bili su: prof. Ivan Žuvanić, Glavni starješina; Ante Valenta, Glavni tajnik; ing. Ivan Marion-Kolusi, Blagajnik; ing. Rudolf Miletić, Predsjednik nadzornog odbora; ing. Roman Pezelj, Predsjednik častnog suda. Odbornici i njihovi zamjenici predstavljali su ogranke Argentine, Uruguaya i Brazila[6].

Od moga prvog susreta u domu ing. Kolusija, koncem ožujka 1931., do moga odlazka iz Argentine, koncem kolovoza iste godine, sastajao sam se često s Brankom i bio svjedokom njegova oduševljenja, kojim je prikupljao Hrvate Južne Amerike. A njegovi uspjesi bili su zaista veliki i od samog njega neočekivani.

Kao poznavalac tadašnjih prilika u Argentini i Uruguayu, smijem reći, da su tome uspjehu pridoniele kako objektivne, tako i subjektivne okolnosti.

Hrvatsko izseljeničtvo, koje je nakon stvaranja države SHS u Južnu Ameriku dolazilo uglavnom sa sela, osjetilo je izravno na vlastitoj koži posljedice srbske vlasti u hrvatskim krajevima: neljudski postupak u vojsci, težke porezne terete, oružničku okrutnost, svakodnevne neprilike s oblastima, nepravedne ciene kod odkupa duhana i bezbroj dnevnih potežkoća. Nu, najjači učinak na njihovu dušu imao je zločin počinjen nad hrvatskim narodnim zastupnicima u Beogradu, kao i smrt Stjepana Radića. Nemoćno, da samo nešto učini za domovinu, hrvatsko je izseljeničtvo s oduševljenjem pozdravilo dolazak dr. Branka Jelića i spremno se odazvalo njegovu pozivu za pristup u organizaciju.

Toliko o objektivnim okolnostima, dok od subjektivnih valja iztaknuti Brankovu pojavu mladog i liepog čovjeka, njegovu ugladenost, susretljivost i strpljivost, a ne manje i činjenicu, da je u Buenos Airesu zarađivao svoj kruh kao liečnik, zahvaljujući susretljivosti argentinskog mu kolege, dr. Guillerma Bachema, koji mu je u ulici Necochea 1053, u gradskoj četvrti Boka, stavio na razpolaganje svoju ordinaciju.

S Brankom sam ostao u tiesnoj vezi sve do moga povratka u Europu, kada sam na njegov savjet odabrao put, koji je predstavljao odrednicu moga kasnijeg života.




[1] Branko Jelić rodio se 28. veljače 1905. u Docu Donjem, Poljica, Dalmacija. Umro je 31. svibnja 1972. u Berlinu.
[2] Povremenik “Budućnost” izlazio je u Berlinu, Njemačka. Uređivao ga je Petar Gruber, član Samostalne demokratske stranke.
Težko tuberkulozan, Gruber je polovicom 1931. stupio u službu beogradske policije, te 15. X. te godine pokušao umoriti dr. Antu Paveliča, pripremivši mu stupicu u jednom hotelu u Münchenu. (Pobliže u glasilu ”Hrvatski Domobran”, Buenos Aires, broj 23, od 14. XI. 1931., str. 1.)
[3] U «Hrvatskom Domobranu», Buenos Aires, glasilu istoimene organizacije, br. 52 od 12. VI. 1932., pod naslovom «Domobranstvo u Južnoj Americi», donesen je prikaz prvogodišnjeg rada družtva. Bez oznake nadnevaka, u članku se kaže, da je dr. Branko Jelič stigao u Južnu Ameriku nešto više od godinu dana; da je u Montevideu djelovao mjesec dana, gdje ga je posjetio ing. Kolusi. Iz Montevidea došao je u Buenos Aires.
[4] Obširan prikaz ove skupštine s tekstom rezolucije i apela Ligi Naroda doniela je «Croacia», Organo oficial de la Sociedad de los Nacionalistas Croatas en la Argentina (Redactor Ing. Ivan M. Kolusi-Šimanović). Buenos Aires No. 6. Mayo de 1931., págs. 1-7.
[5] Urednici «Hrvatskog Domobrana» bili su: dr. Branko Jelić od 12. lipnja 1931. Do 26. ožujka 1932., Dr. B. Jelić i Ante Valenta od 2. do 16. travnja 1932., od tada Ante Valenta.
[6] Obširan prikaz Kongresa, sa slikama, tekstom memoranduma i rezolucije u «Hrvatskom Domobranu», dvobroj 15-16 od 26. rujna 1931.
Kongres su zabiIježili i obširno prikazali sliedeći argentinski dnevnici: La Prensa, La Razón, Noticias Gráficas, Argentinisches Tageblatt, Il Mattino d Italia, Buenos Aires Herald, Deutsche La Plata Zeitung i Ultima Hora.
Glavni tajnik, Ante Valenta, za vrieme Kongresa bio je još u Europi. U Buenos Aires je stigao 22. siečnja 1932. (Glasilo «Hrvatski Domobran», Buenos Aires, br. 34, od 30. I. 1932., str. 6.) Dužnost glavnog tajnika vršio je do tada zamjenik Franjo Waldgoni.


Dr. Vjekoslav Vrančić - Branili smo Državu


Copyright © All Rigths Reserved - Todos los derechos reservados - Sva prava pridržana

El magister José María –Joza– Vrljičak es el director de la revista Studia Croatica desde 1994.


Wednesday, 26 April 2017

069 Vukovar Museum - Ex Libris collection

069 Vukovar Museum - Ex Libris collection
Vukovar: Gradski Muzej - Museo Municipal - Municipal Museum
Zbirka ex librisa - Colección Ex Libris - Ex Libris collection

Brane Crlenjak, Ex libris D. Švagel, 1958. g.

Arhiv Gradskog muzeja Vukovar

008 Con los croatas de Sud América (1929-1931) - Dr. Vjekoslav Vrančić

Chile - 2

Al llegar a Antofagasta, me alojé en el hotel "London", propiedad de mi primo Ivan Razmilić. Ivan y mi madre eran primos hermanos: él era hijo de Ivan -Ante-, y ella era hija de Katarina, casada con Omerović. Aunque eran parientes míos, Ivan, su esposa y dos hijas, yo no los había conocido hasta entonces. El hecho de sentir que me encontraba en un medio amigable hizo más agradable mi estadía en esa ciudad, en la que en todo momento oía hablar croata en el suave dialecto de Brač. Ivan me mostró las tumbas donde descansaban mi abuelo y un tío.

Después de un día de descanso, mi primera preocupación era resolver la cuestión de embarcar a los repatriados, que eran unos trescientos. Croatas desempleados había más, pero muchos no podían decidirse a volver. A pesar de que la gente sabía que la economía chilena dependía principalmente de las exportaciones de productos mineros, como el cobre y el salitre, y que sus ventas en el mercado internacional estaban detenidas completamente como consecuencia de la crisis económica mundial, la gente todavía tenía la esperanza de que llegarían tiempos mejores. Gracias a la colaboración del Dr. Lisičić, resolvimos la cuestión del orden de embarque. Él, además, había recibido del Ministerio de Acción Social una suma de dinero para repartir y ayudar a los tenían que esperar más para embarcar. Realizada esta tarea, tuve la oportunidad de permanecer en Antofagasta por algún tiempo y de regresar luego tranquilo a Buenos Aires.

Para mi alegría, me enteré de que en Antofagasta estaba también mi amigo Ante Jakšić, llamado Antuka, con quien compartí mucho durante la infancia y juventud cuando yo iba en el verano a Supetar, a lo de la abuela Katarina o a lo del tío Ivan. De él aprendí muchos detalles acerca de la situación que reinaba entre nuestros compatriotas en Antofagasta. En términos generales, las condiciones estaban envenenadas. Un poco como consecuencia del desempleo y de la pobreza, y otro poco por envidia y por un sinnúmero de otras razones personales, todo era pelea entre ellos. 

Junto a unos pocos camaradas en Supetar, Antuka ya desde su infancia, era nacionalista croata. Se quejó que no había nadie en Antofagasta, con quien intercambiar una palabra amigable. Administraba el negocio de su padre y durante el día nunca salía de la casa, para no escuchar las burlas de sus compatriotas de Brač de orientación yugoslava y comunista. Sólo cuando caía la noche, salía a dar un corto paseo por la ciudad. Se alegró mucho con mi corta visita.

En el área del norte de Chile, donde me encontraba circunstancialmente, los inmigrantes croatas habían comenzado a llegar en gran número en 1868. En vísperas de la Primera Guerra Mundial su número llegó a veinte mil. Después de la Guerra, la mayoría de ellos abandonó la zona y se mudó a otras regiones del país. Durante mi estadía en Antofagasta, regresó a su país en forma gratuita un número relativamente bajo, pero importante como señal de la crisis económica.

El crecimiento y la disminución del número y de la economía del grupo nacional croata en el norte de Chile se relacionaba directamente con el crecimiento y la disminución de la producción del salitre, el único producto de esa región desértica. Las ventas, y por lo tanto la producción del salitre experimentaron dos colapsos, uno después de la Primera Guerra Mundial (1918), y el segundo por la crisis económica mundial (1929-1931). 

A través de más de 60 años de presencia en la región, los inmigrantes croatas, en su mayoría de las islas de Brač y Hvar, fueron los protagonistas del crecimiento económico de la región y víctimas de su caída. Preparando la partida de un grupo de croatas desempleados desde Antofagasta a su patria, también yo fui testigo presencial del cierre de una época. No es de extrañar, entonces, que el desarrollo, de cuyo final participé como testigo sin importancia, me emocionara y me llevara a echar un vistazo más de cerca, incluyendo su juego histórico previo entre los países de Chile y Bolivia. Sobre esto he aquí una revisión[1].

Antofagasta, capital de la provincia chilena del mismo nombre, contaba en ese entonces con cerca de 40 mil habitantes. Situada en una amplia bahía del Pacífico, servía desde el siglo pasado como puerto de embarque del salitre y otros productos minerales menos importantes del adyacente desierto de Atacama. La República de Chile había tomado posesión en forma violenta de ese puerto, otrora boliviano, hecho ocurrido en 1879. Debido a eso, hubo una guerra de cuatro años entre Chile, de un lado, y los aliados ocasionales Bolivia y Perú, del otro. La guerra terminó con la victoria de Chile, que anexó la provincia boliviana de Antofagasta y el Tarapacá peruano.

La disputa territorial entre Chile y Bolivia es muy antigua y hasta la fecha no ha sido resuelta. Hay que buscar la razón de eso en la lejana división administrativa de las posesiones coloniales españolas en América. Durante el tiempo de la América española, ésta fue gradualmente dividida en cuatro Virreinatos administrativos y cuatro Capitanías Generales. Desde 1543, Bolivia y Chile pertenecían al Virreinato del Perú, que se estableció ese año. En 1776 se estableció un nuevo Virreinato bajo el nombre de Virreinato del Río de la Plata, con centro en Buenos Aires. Comprendía las posesiones españolas al sur de Bolivia, por lo tanto, incluía a Chile. Dos años más tarde Chile se convirtió, debido a la distancia que lo separaba de Buenos Aires, en Capitanía General con las autoridades correspondientes.

Las colonias americanas reconocieron el dominio de España hasta 1810. Entonces el rey de España, Fernando VII, se rindió ante Napoleón Bonaparte, quien lo destronó y en su lugar nombró a su hermano José. Después de eso, la reputación del rey cayó y comenzaron a rebelarse contra los dominios españoles.

La primera rebelión se produjo en Buenos Aires el 25 de mayo de 1810. La misma no estaba dirigida contra España como "madre patria", sino contra el representante del rey depuesto. Más tarde se convirtió en guerra libertadora que se extendió por toda la América española y condujo a la independencia de las partes constitutivas: los virreinatos y las capitanías.

Los límites entre las áreas administrativas coloniales españolas de América, y por lo tanto entre los nuevos Estados, no estaban especificados exactamente. Debido a esto, después de la liberación, entre ellos hubo numerosas guerras, incluyendo ésta entre Chile y los aliados Bolivia y Perú.

Esta guerra es conocida históricamente bajo tres nombres: Guerra del Pacífico, porque tuvo lugar en la región del Pacífico; Guerra del salitre (entre Chile y Bolivia) y como la Guerra por el guano (entre Chile y Perú).

[La sal mineral, conocida como salitre, es un compuesto de sodio y ácido nítrico. Sus yacimientos naturales, aplicables a la transformación industrial, se encuentran en la parte norte de Chile. Una vez limpio de impurezas, lo que se realiza mediante el lavado del mineral con agua, el salitre tiene múltiples usos. Sirve como fertilizante para el agro, para la producción de pólvora y nitroglicerina y para la obtención de vidrio.
El guano es excremento de aves marinas, apilado durante siglos en los acantilados de la costa peruana donde casi nunca llueve. Es el producto de la digestión de las aves que se alimentan de peces marinos. Rico en fósforo, el fertilizante guano es un abono extraordinario.]

Las disputas fronterizas entre la Chile y Bolivia comenzaron treinta años antes de la llegada de los croatas a esa área, mientras que la Guerra del Pacífico encontró a los inmigrantes croatas que ya estaban en Antofagasta e Iquique. La disputa había comenzado en 1842, cuando el entonces Presidente de la República de Chile, el general Manuel Bulnes, corrió la frontera de su país muy al norte, hasta los 23 grados de latitud. 

Los nuevos límites abarcaban toda la zona del desierto de Atacama, en el que, en la parte norte, en el interior de la localidad boliviana de Antofagasta, había ricos yacimientos. Después de años de negociaciones y conflictos fronterizos menores, se llegó en 1874 a un acuerdo, por el que el gobierno boliviano aceptó el grado 24 de latitud como frontera entre los dos países, de modo que Antofagasta y los depósitos de salitre quedaban en posesión boliviana. Pero un año antes de eso, sintiendo la fuerte presión militar de Chile, Bolivia y Perú firmaron una alianza defensiva secreta, por la que las fuerzas conjuntas se defenderían de posibles reclamos chilenos ulteriores.

Independientemente de esto, el gobierno boliviano otorgó al mismo tiempo a una empresa minera de capital británico, registrada en la República de Chile, una concesión a 25 años para la explotación del salitre en su territorio. Dos años más tarde, Bolivia introdujo un impuesto a la exportación de 10 centavos de dólar por cada 100 kg de salitre, gravamen que en el contrato de concesión no estaba previsto. Debido a eso, la empresa minera inició procedimientos judiciales administrativos ante las autoridades bolivianas, y cuando perdió la última apelación en 1879, intervino el gobierno chileno ocupando el puerto de Antofagasta y así entró en guerra con Bolivia y Perú.

La guerra duró cuatro años y medio y terminó con la victoria de las armas chilenas. Con Perú se firmó la paz en 1883, y una tregua con Bolivia en 1884. De esta forma Chile recibió la provincia boliviana de Antofagasta y el Tarapacá peruano. Por el tratado de Paz de 1904, Chile recibió formalmente la posesión de la parte boliviana de la provincia de Antofagasta y Bolivia perdió su única salida al mar. Pero hasta nuestros días Bolivia no considera que esta diferencia haya sido resuelta y está tratando de obtener su salida al Pacífico a través de la mediación de instituciones internacionales.

En esta zona políticamente caliente de América del Sur, los primeros inmigrantes croatas vivían, trabajaban e iban adquiriendo plantas vinculadas con la preparación de salitre. Ya en 1890 algunos habían empezando a participar directamente en la utilización de los yacimientos de mineral para obtener el salitre. Pero la mayor parte de esta actividad minera comenzaría diez años más tarde, cuando Paško Baburica, asociado con otras empresas croatas, empezó a comprar muchos sitios existentes.

En vísperas de la Primera Guerra Mundial, Paško Baburica, Frano Petrinović, Petar Marinković, Pavo Mitrović, Ivan Sargo Bonačić y otros croatas de Dalmacia poseían más de la mitad de toda la producción de salitre. Individualmente, y más aún en su conjunto, representaban una potencia financiera de primera clase.

Sería injusto decir que los croatas de América del Sur, además de las razones económicas, no tenían también otros incentivos al adoptar su posición política durante la Primera Guerra Mundial. Pero a pesar de todo sigue siendo un hecho que la "Defensa Nacional Yugoslava" fue creada para defender la riqueza adquirida en los campos de salitre chileno, y junto con los dos principales responsables: el "Comité Yugoslavo" y el "Consejo Nacional de los Serbios, Croatas y Eslovenos", tuvo su parte de culpa por la difícil situación en la que cayó Croacia en 1918, y en la que hoy en día todavía se encuentra la nación croata.

Sin embargo, también en el caso del salitre chileno se repite el dicho de siempre: "En este mundo lo único permanente es el cambio".

La producción y venta de salitre había experimentado a través del tiempo dos graves crisis. Una de ellas ocurrió después del final de la Primera Guerra Mundial, cuando los alemanes aparecieron en el mercado mundial con un compuesto obtenido artificialmente con sodio y ácido nítrico.

Por la presión del bloqueo durante la guerra y aislados de los mercados del salitre chileno, materia prima imprescindible para la guerra, la industria química alemana logró obtener el nitrógeno a partir del aire, y luego el ácido nítrico, para combinar el mismo con el sodio, obtenido de la sal de cocina, y así producir un sustituto del salitre chileno.

Después de que la guerra terminara, el nitrato de sodio sintético desplazó, especialmente en el uso industrial, al salitre chileno, a raíz de lo cual la producción de este último se redujo de manera significativa.

Otro duro golpe que recibió la producción de salitre fue durante la crisis económica mundial de los años 1928-1929, cuando Baburica y Petrinović decidieron vender sus yacimientos. El comprador de sus yacimientos de salitre con todas las instalaciones fue la gran empresa británica Guggenheim.

Durante mi estadía en Antofagasta, he oído a varias personas sostener el mismo argumento, según el cual la empresa de gestión de Guggenheim a finales de 1930 llevó a cabo numerosos despidos de empleados, sobre todo los de ascendencia croata. La comunicación de despido era acompañada en el caso de los croatas de un insulto: "Afuera, perros yugoeslavos".

Según los mismos dichos, el motivo del despido y de tal proceder era que los administradores de la compañía Guggenheim se sintieron engañados, después de un año de utilizar los yacimientos de salitre transferidos. Por eso, cuando tuvieron que despedir personal, comenzaron por los connacionales de los antiguos propietarios. El fraude habría consistido en el hecho de que el precio de compra de los yacimientos se determinó sobre la base de datos estadísticos respecto de la abundancia de mineral procesado, que fueron presentados a Guggenheim por la administración de los antiguos propietarios, y que al parecer, estos datos no se correspondían con la verdad.

La primera parte de la afirmación, sobre el despido de forma ofensiva de los empleados, fue sin duda cierto, mientras que la otra parte, respecto de los datos estadísticos, podría ser cuestionable, aunque oí mencionar el nombre del funcionario administrativo jerárquico, de quien se decía que preparó hábilmente estadísticas falsas con el propósito de obtener un mejor precio de venta de los yacimientos.

En estas cosas delicadas no puedo ser juez. Reproduzco aquello que escuché de personas para cuya repatriación había ido a Chile.

En Antofagasta me interesé por el destino de las numerosas sociedades que se establecieron y operaron bajo el nombre de croatas. La mayoría de ellas ya habían desaparecido y las que quedaban, actuaban en ese momento bajo el nombre de yugoslavas. La Primera Guerra Mundial apagó en Chile el nombre croata.

Durante mi estancia en Chile hablé con gente de ascendencia croata. Tal vez había más, pero yo encontré sólo tres personas que confesaban su sentir croata: el Prof. Frane Eterović, Antuka Jakšić y la señora María Vodanović, esposa de uno de los primos de mi madre. Los dos primeros eran hijos de croatas de la isla de Brač, y la señora María, nativa de la Croacia que había estado bajo administración del Ban.

Después de casi un mes de visita, sin duda interesante, pero al mismo tiempo triste, me fui de Chile y regresé a Buenos Aires.




[1] Fuentes usadas:
Cantú — Blasco Garzón, op. cit., Tomo X, especialmente pág. 410-448.
Borić, Ivo, artículo citado.
La Razón, Buenos Aires, periódico vespertino, 10 de febrero de 1979, El Centenario de la Guerra del Pacífico, pág. 8.

Dr. Vjekoslav Vrančić – Defendimos al Estado



Traducción realizada por el magister José María –Joza– Vrljičak

Copyright © All Rigths Reserved - Todos los derechos reservados - Sva prava pridržana

El magister José María –Joza– Vrljičak es el director de la revista Studia Croatica desde 1994.

008 S Hrvatima u Južnoj Americi (1929-1931) - Dr. Vjekoslav Vrančić


Chile - 2

Stigavši u Antofagastu, odsjeo sam u hotelu «Londres», vlasničtvu moga rođaka Ivana Razmilića. Ivan i moja majka bili su prvi rođaci: on, sin Ivana-Ante, a ona, kćerka Katarine, udate Omerović. Premda svoju rodbinu, Ivana, njegovu suprugu i dvie kćerke, nisam poznavao, osjećaj, da se nalazim u prijateljskoj sredini poljepšao mi je boravak u ovom gradu, u kome se na svakom koraku čulo govoriti hrvatski jezik u mekanom bračkom narječju. Ivan mi je pokazao grobove, u kojima su počivali moj djed i jedan ujak.

Nakon jednog dana odmora, moja prva briga bila je riešiti pitanje ukrcavanja povratnika, kojih je bilo oko tri stotine. Bezposlenih je Hrvata bilo više, ali se mnogi nisu mogli odlučiti na povratak. Uzprkos tome, da su ljudi znali, da čilensko gospodarstvo ovisi uglavnom o izvozu dvaju rudarskih proizvoda njihova kraja, bakra i salitre, a da je njihova prodaja na međunarodnom tržištu bila podpuno zapela uslied svjetske gos podarske krize, ljudi su se još uviek nadali boljim vremenima. Zahvaljujući suradnji dr. Lisičića, riešili smo pitanje redoslieda ukrcavanja. On je, osim toga, bio dobio od ministrarstva socijalne politike svotu novca za podjelu pomoći onima, koji su na ukrcavanje trebali dulje čekati. Izvršen ovaj zadatak, mogao sam ostati u Antofagasti još neko vrieme i nakon toga se miran vratiti u Buenos Aires.

Na moje veselje, saznao sam, da se u Antofagasti nalazi i moj prijatelj Ante Jakšić, zvan Antuka, s kojim sam se družio, kada bih u djetinjstvu i mladosti dolazio preko ljeta u Supetar k baki Katarini ili ujaku Ivanu. Od njega sam saznao mnoge pojedinosti o prilikama, koje su vladale među našim zemljacima u Antofagasti. Obćenito govoreći, prilike su bile zatrovane. Nešto uslied bezposlice i neimaštine, nešto uslied zavisti i bezbroj drugih osobnih razloga, sve je bilo međuse zavađeno. Uz nekoliko drugova u Supetru, Antuka je još iz djetinjstva bio hrvatski nacionalist. Tužio mi se, da u Antofagasti nema druga, s kojim bi izmienio prijateljsku rieč. Vodio je otčev posao i preko dana nije izlazio iz kuće, da ne bi slušao dobacivanja svojih bračkih sunarodnjaka jugoslavenske i komunističke orientacije. Tek kada bi pala noć, izišao bi na kratku šetnju po mjestu. Mome kratkom boravku veoma se je veselio.

U područje sjevernog Chilea, u kome sam se slučajno našao, hrvatski useljenici počeli su stizati u većem broju 1868. godine. Uoči Prvog svjetskog rata njihov je broj dosegao dvadeset tisuća. Poslije toga rata veći dio njih napustio je taj kraj i razselio se po ostalim predjelima Republike. Prilikom moga boravka u Antofagasti, srazmjerno mali, ali kao znak gospodarske krize značajan broj vraćao se bezplatno kući.

Brojčani i uzporedni gospodarski uzpon i pad hrvatske narodne skupine u sjevernom Chileu bio je izravno povezan za uzpon i pad proizvodnje salitre, jedinog proizvoda toga pustinjskog kraja. Prodaja, pa zato i proizvodnja salitre doživjela je dva sloma, jedan poslije Svjetskog rata (1918.), a drugi za vremena svjetske gospodarske krize (1929-1931.). Kroz više od 60 godina prisutstva u tom kraju, hrvatski useljenici, pretežno s Brača i Hvara, bili su protagonisti gospodarskog uzpona toga kraja i žrtvom njegova pada. Odpremajući jednu skupinu bezposlenih Hrvata iz Antofagaste u domovinu, bio sam i ja očevidac završnog čina jedne epohe. Nije onda čudo, da me je razvoj, čijem sam koncu makar kao nevažan svjedok prisustvovao, uzbuđivao i nukao, da se njime pobliže pozabavim, uključivši i njegovu poviestnu predigru između država Chile i Bolivije. Evo o tom kratkog prikaza[1].

Antofagasta, glavni grad istoimene čilenske pokrajine, brojio je u ono vrieme oko 40 tisuča stanovnika. Smješten na ovećem pacifičkom zaljevu, služi još od prošlog stoljeća kao izvozna luka salitre i drugih, manje važnih rudnih proizvoda s obližnje pustinje Atakame. U posjed ove, nekad bolivijanske luke, došla je Republika Chile nasilnim zahvatom, izvršenim 1879. godine. Uslied toga, došlo je do četirigodišnjeg rata između Chilea, s jedne, i tadašnjih prigodnih saveznika Bolivije i Perúa, s druge strane. Rat je završio pobjedom Chilea, pripojenjem bolivijanske pokrajine Antofagasta i peruanske Tarapacá.

Tok teritorijalnog spora između Republike Chile i Bolivije vremenski je veoma star i nije ni do danas riešen. Razlog mu valja tražiti u dalekoj administrativnoj podjeli španjolskog kolonijalnog posjeda u Americi. Tokom vremena čitava španjolska Amerika bila je postepeno podieljena na četiri upravna podkraljevstva i četiri generalne kapetanije. Od 1543. Bolivija i Chile pripadali su Podkraljevstvu Perú, koje je u to vrieme bilo uzpostavljeno. Godine 1776. uzpostavljeno je novo Podkraljevstvo pod imenom Rio de la Plata, sa sjedištem podkralja u Buenos Airesu. Ono je obuhvaćalo španjolske posjede južno od Bolivije, dakle i tadašnji Chile. 

Dvie godine kasnije postalo je Chile, radi udaljenosti od Buenos Airesa, generalnom kapetanijom s odgovarajućom samoupravom. Španjolsko gospodstvo priznavale su njegove američke kolonije sve do 1810. godine. Tada se španjolski kralj Fernando VII. predao Napoleonu Bonaparte, ovaj ga svrgnuo s priestolja i umjesto njega postavio svoga brata Josipa. Nakon toga ugled je Kralja pao i počele pobune protiv španjolskog gospodstva.

Do prvih pobuna došlo je u Buenos Airesu dne 25. svibnja 1810. Pobuna nije bila upravljena protiv Španjolske kao «matere zemlje», nego protiv namjestnika svrgnutoga Kralja. Kasnije se ona pretvorila u oslobođilački rat, koji se proširio čitavom španjolskom Amerikom i doveo do osamostaljenja sastavnih dielova dotadašnjih podkraljevstva i kapetanija.

Granice između kolonijalnih upravnih područja španjolske Amerike, pa tako i između novonastalih držtava nisu bile točno određene. Uslied toga je nakon oslobođenja između njih došlo do brojnih ratova, pa tako i do ovoga između Chilea i saveznika Bolivije i Perúa.
Ovaj rat poviest pozna pod tri imena: kao pacifički, jer je vođen u području Pacifika; kao rat zbog salitre (između Chilea i Bolivije) i kao rat zbog guana (između Chilea i Perúa).

[Mineralna sol, poznata pod imenom salitre, jest spoj natrija i dušične kiseline. Njezina prirodna nalazišta, upotrebiva za industrijsku preradu, nalaze se u sjevernom dielu Chilea. Očišćena od primjesa, što se vrši izplakivanjem rudače vodom, salitra ima višestruku upotrebu. Služi kao poljodjelsko gnojivo, kao tvorivo za proizvodnju puščanog praha, nitroglicerina i u dobivanju stakla.
Guano je pak izmetina morskih ptica, naslagana stoljećima na klisurama bezkišnog peruanskog primorja. Plod je probave ptica, koje se hrane morskim ribama. Bogat fosforom, guano je izvanredno poljodjelsko gnojivo.]

Granične razmirice između republika Chile i Bolijije počele su tridesetak godina prije useljavanja Hrvata u ono područje, no Pacifički rat zatekao je već hrvatske doseljenike na području naselja Antofagasta i Iquique. Spor je počeo 1842. godine, kada je ondašnji predsjednik Republike Chile, general Manuel Bulnes, na svoju ruku pomaknuo granicu svoje zemlje daleko na sjever, do 23. stupnja zemljopisne širine. 

Nova granica obuhvatila je čitavo područje pustinje Atakame, u čijem su se sjevernom dielu, u zaleđu bolivijanskog naselja Antofagaste, nalazila bogata rudna ležišta. Nakon višegodišnjih pregovora i manjih pograničnih sukoba došlo je 1874. do ugovora, kojim je bolivijanska vlada prihvatila 24. stupanj zemljopisne širine kao granicu između obiju zemalja, tako da su Antofagasta i nalazišta salitre ostali u bolivijanskom posjedu. No, još godinu dana prije toga, osjetivši pritisak vojnički jake Republike Chile, sklopile su Bolivija i Perú tajni obranbeni savez, kako bi se zajedničkim silama branile od možebitnih daljnjih čilenskih zahtjeva.

Neovisno od toga, bolivijanska je vlada podielila u isto vrieme jednom rudarskom poduzeću britanskog kapitala, registriranom u Republici Chile, koncesiju na 25 godina za izrabljivanje salitrene rudače na svom državnom području. Dvie godine kasnije uvodi Bolivija izvoznu carinu od 10 centi na 100 kg salitre, namet, koji u ugovoru o koncesiji nije bio predviđen. Uslied toga zameće rudarsko poduzeće upravno-sudski postupak kod bolivijanskih oblasti, pa kada 1879. u posljednjoj molbi gubi spor, umiešala se u spor čilenska vlada zaposjedanjem luke Antofagasta a time i ulazkom u rat protiv Bolivije i Perúa.

Rat je potrajao četiri i pol godine. Završio je pobjedom čilenskog oružja. S Republikom Perú zaključen je mir 1883. a primirje s Bolivijom 1884. Chile time dobiva bolivijansku pokrajinu Antofagasta i peruansku Tarapacá. Mirovnim ugovorom od 1904. Republika Chile dobila je i formalno u posjed bolivijanski dio pokrajine Antofagasta, a Bolivija izgubila jedini izlaz na more. No, Bolivija ni u naša vremena ne smatra ovaj spor završenim i nastoji dobiti svoj izlaz na Pacifik posredovanjem međunarodnih ustanova.

U ovom politički vrućem području Južne Amerike prvi tadašnji hrvatski useljenice žive, rade i stiču svoj imetak u vezi s dobivanjm salitre. No već 1890. ima ih, koji počinju izravno sudjelovati u izkorišćavanju rudnih izkopišta i dobivanju iste salitre. Ali veliki udio u ovoj rudarskoj djelatnosti počinje desetak godina kasnije, kada Paško Baburica, udružen s drugim hrvatskim poduzetnicima, počinje na veliko kupovati postojeća nalazišta. U ovom politički vrućem području Južne Amerike prvi tadašnji hrvatski useljenici žive, rade i stiču svoj imetak u vezi s dobivanjem salitre. Uoči Prvog svjetskog rata, Paško Baburica, Frano Petrinović, Petar Marinković, Pave Mitrović, Ivan Sargo Bonačić i drugi dalmatinski Hrvati posjeduju preko polovice svih dobivališta salitre. Pojedinačno, a još više skupno, predstavljaju prvorazrednu financijsku snagu.

Bilo bi nepravedno reći, da južno-američki Hrvati, osim gospodarskih, nisu imali i drugih poriva kod zauzimanja svoga političkog stava za vrieme Prvog svjetskog rata. No, uzprkos tome, ostaje injenica, da je «Jugoslavenska narodna obrana» nastala radi obrane bogatstva stečenoga na poljanama čilenske salitre, te da uz dva glavna krivca, «Jugoslavenski odbor» i «Narodno Vijeće Srba, Hrvata i Slovenaca», snosi svoj dio krivnje za težki položaj, u koji je 1918. strovaljen, te se i danas nalazi njihov hrvatski narod.

No, i u slučaju čilenske salitre ponovila se je ona vječna: “Na tom svietu stalna, samo miena jest”.

Proizvodnja i prodaja salitre prošla je vremenom kroz dvie težke krize. Jedna od njih usliedila je nakon završetka Prvog svjetskog rata, kada su se Niemci na svjetskom tržištu pojavili s umjetno dobivenim spojem natrija s dušičnom kiselinom. Pritisnuti za vrieme rata blokadom i odsječeni od tržišta čilenske salitre, neobhodno potrebnog ratnog tvoriva, uspjelo je njemačkoj kemijskoj industriji dobiti iz zraka dušik, zatim dušičnu kiselinu, spojiti istu s natrijem, oslobođenim iz kuhinjske soli, i tako proizvesti nadoknadak za čilensku salitru.

Nakon završena rata sintetični natrijev nitrat potisnuo je, napose u industrijskoj upotrebi, čilensku salitru, uslied čega je proizvodnja ove posljednje znatno opala.
Drugi težak udarac dobila je proizvodnja salitre za vrieme svjetske gospodarske krize u godinama 1928-1929., kojom su se prilikom Baburica i Petrinović odlučili prodati svoja nalazišta. Kupac njihovih salitrenih nalazišta sa svim napravama bilo je britansko velepoduzeće Guggenheim.

Za moga boravka u Antofagasti čuo sam od više osoba jednaku tvrdnju, prema kojoj je uprava poduzeća Guggenheim koncem 1930. izvršila brojno odpuštanje namještenika, i to pretežno onih hrvatskog podrietla. Saobćenje o odpustu bilo je u slučaju Hrvata popraćeno uvredom: «Afuera, perros yugoeslavos» (“napolje, jugoslavenska paščadi”). Prema istoj tvrdnji, razlog odpuštanju i takvom postupku bio je taj, što se uprava poduzeća Guggenheim nakon jednogodišnjeg izkorišćavanja preuzetih salitrenih polja smatrala prevarenom, pa se kod odpuštanja namještenika izkaljivala na sunarodnjacima bivših vlastnika. Prevara bi se sastojala u tome, da je kupoprodajna ciena nalazišta bila utvrdena na osnovu statističkih podataka o izdašnosti prerađene rudače, koje je Guggenheimu predočila uprava bivših vlastnika, a da ti podatci nisu, navodno, odgovarali istini.

Prvi dio tvrdnje, o uvredljivom načinu izbacivanja namještenika, bio je bez dvojbe istinit, dok je drugi dio, o statističkim podatcima, mogao biti dvojben, makar mi je tom prilikom spominjano i ime vodećeg upravnog činovnika, za koga se tvrdilo, da je u svrhu što povoljnije prodajne ciene izkopišta navlaš pripremio netočne statističke podatke.
U ovoj osjetljivoj stvari ne mogu biti sudac. Bilježim ono, što sam čuo od ljudi, radi čije sam repatrijacije došao u Chile.

U Antofagasti sam se razpitivao za sudbinu brojnih družtava, koja su bila osnovana i djelovala pod hrvatskim imenom. Većina ih je već bila nestala, a ono što je ostalo, djelovalo je tada pod jugoslavenskim imenom. Prvim svjetskim ratom utrnulo je u Chileu hrvatsko ime. 

Za vrieme moga boravka u Chileu razgovarao sam s ljudima hrvatskog podrietla. Možda ih je bilo više, ali ja sam naišao na svega tri osobe, koje su izpoviedale hrvatstvo: prof. Frane Eterović, Antuka Jakšić i gospođa Marija Vodanović, supruga jednog od rođaka moje majke. Prva dvojica bili su sinovi bračkih roditelja, a gospođa Marija rodom iz Banske Hrvatske.
Nakon skoro jednomjesečnog, bez dvojbe zanimljivog, ali istovremeno i ožalošćujućeg boravka, napustio sam Chile i vratio se u Buenos Aires.




[1] Upotrebljeni izvori:
Cantú — Blasco Garzón. nav. djelo, Tomo X, napose str. 410-448.
Borić, Ivo, navedena razprava.
La Razón, Buenos Aires, periódico vespertino, 10 de febrero de 1979, El Centenario de la Guerra del Pacifico, pág. 8.


Dr. Vjekoslav Vrančić - Branili smo Državu 





Copyright © All Rigths Reserved - Todos los derechos reservados - Sva prava pridržana



El magister José María –Joza– Vrljičak es el director de la revista Studia Croatica desde 1994.